కబ్జాలో ఉన్నంత మాత్రాన భూమిపై హక్కు రాదు.. సుప్రీంకోర్టు కీలక తీర్పు

రెవెన్యూ రికార్డులు యాజమాన్యానికి తుది ఆధారం కాదు.. 12 ఏళ్ల కబ్జా పేరుతో హక్కు పొందలేరు

భూమి యాజమాన్యానికి సంబంధించి సుప్రీంకోర్టు కీలక వ్యాఖ్యలు చేసింది. కేవలం రెవెన్యూ రికార్డుల్లో పేరు ఉండటం, లేదా ఏళ్ల తరబడి భూమిని అనుభవిస్తున్నంత మాత్రాన ఆస్తిపై యాజమాన్య హక్కు ఏర్పడదని స్పష్టం చేసింది. 2026 సెప్టెంబర్ 10న భగ్ సింగ్ వర్సెస్ బసంత్ కౌర్ కేసులో సుప్రీంకోర్టు ఈ అంశాలను మరోసారి స్పష్టం చేసింది.

రెవెన్యూ రికార్డుల్లోని జమాబందీ, ఖస్రా గిర్దావరి తదితర నమోదులు భూమిపై ఎవరి స్వాధీనం ఉందో తెలుసుకోవడానికి ఆధారాలుగా ఉపయోగపడతాయని, అయితే అవి ఒక్కటే యాజమాన్య హక్కును సృష్టించవని ధర్మాసనం పేర్కొంది. భూమిపై టైటిల్‌ను నిర్ధారించడానికి యాజమాన్యానికి సంబంధించిన అసలు ఆధారాలు పరిశీలించాల్సి ఉంటుందని తెలిపింది.

అదేవిధంగా, కేవలం ఎక్కువ కాలం భూమిని అనుభవిస్తున్నంత మాత్రాన ‘అడ్వర్స్ పొసెషన్’ ద్వారా యాజమాన్య హక్కు ఏర్పడదని సుప్రీంకోర్టు స్పష్టం చేసింది. ఎవరైనా అడ్వర్స్ పొసెషన్ ఆధారంగా హక్కు కోరితే, తన స్వాధీనం ఎప్పుడు, ఎలా అసలు యజమాని హక్కుకు వ్యతిరేకంగా మారిందో స్పష్టమైన ఆధారాలతో నిరూపించాల్సి ఉంటుంది. స్వాధీనం బహిరంగంగా, నిరంతరంగా, అసలు యజమాని హక్కును వ్యతిరేకించే స్వభావంతో కొనసాగిందనే అంశాలను న్యాయస్థానం పరిశీలిస్తుంది.

ఈ కేసులో కేవలం దీర్ఘకాలిక స్వాధీనం, రెవెన్యూ నమోదులను ఆధారంగా చేసుకుని యాజమాన్య హక్కును నిర్ధారించడం సరైంది కాదని సుప్రీంకోర్టు తేల్చింది. దీంతో భూమి వివాదాల్లో “ఇన్నేళ్లుగా మా ఆధీనంలోనే ఉంది కాబట్టి భూమి మాదే” అనే వాదన ఒక్కటే సరిపోదనే విషయం మరోసారి స్పష్టమైంది.

అయితే ఈ తీర్పును “12 ఏళ్లు కబ్జాలో ఉంటే భూమి ఎప్పటికీ దక్కదు” అనే అర్థంలో చూడటం సరైంది కాదు. భారత చట్టంలో అడ్వర్స్ పొసెషన్‌కు సంబంధించిన పరిమితి నిబంధనలు ఉన్నాయి. అయితే వాటిని వర్తింపజేయాలంటే చట్టపరమైన అవసరాలను నిరూపించాల్సి ఉంటుంది. కేవలం ఎక్కువ కాలం భూమిలో ఉండటం లేదా రెవెన్యూ రికార్డుల్లో పేరు ఉండటం మాత్రమే సరిపోదు.

ప్రభుత్వం భూమి విషయంలోనూ సుప్రీంకోర్టు కీలక వ్యాఖ్యలు

ఇదే అంశానికి సంబంధించి విద్యాదేవి వర్సెస్ హిమాచల్ ప్రదేశ్ ప్రభుత్వం కేసులో సుప్రీంకోర్టు 2020 జనవరి 8న కీలక తీర్పు ఇచ్చింది. చట్టబద్ధమైన ప్రక్రియ లేకుండా ప్రభుత్వం ఒక మహిళకు చెందిన భూమిని రహదారి నిర్మాణం కోసం స్వాధీనం చేసుకున్న కేసులో, ప్రైవేటు ఆస్తి నుంచి వ్యక్తిని చట్టపరమైన అధికారం లేకుండా తొలగించలేమని కోర్టు స్పష్టం చేసింది. ఆస్తి హక్కు రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 300-A కింద రక్షణ పొందుతుందని పేర్కొంది.

ఆ కేసులో ప్రభుత్వం 42 ఏళ్లుగా భూమిని స్వాధీనంలో ఉంచుకున్నదనే కారణంతో అడ్వర్స్ పొసెషన్ వాదనను ముందుకు తెచ్చింది. దానిని సుప్రీంకోర్టు అంగీకరించలేదు. భూమిని చట్టబద్ధమైన విధానంలో స్వాధీనం చేసుకోకుండా పౌరుడి ఆస్తిపై ప్రభుత్వం హక్కు సాధించలేదని స్పష్టం చేసి, భూ యజమానికి పరిహారం చెల్లించాలని ఆదేశించింది. తరువాత ఖర్చుల విషయంలో ఒక లక్ష రూపాయలుగా సవరణ జరిగింది.

భూమి యజమానులు ఏం జాగ్రత్తలు తీసుకోవాలి

భూమికి సంబంధించిన రిజిస్ట్రేషన్ పత్రాలు, లింక్ డాక్యుమెంట్లు, పన్ను రసీదులు, ఎన్‌కంబరెన్స్ సర్టిఫికెట్, అందుబాటులో ఉన్న పాత రెవెన్యూ రికార్డులు వంటి పత్రాలను భద్రంగా ఉంచుకోవడం మంచిది. భూమిపై ఇతరుల అనధికార స్వాధీనం ఉంటే ఆలస్యం చేయకుండా న్యాయ నిపుణుల సలహా తీసుకుని తగిన సివిల్, రెవెన్యూ లేదా క్రిమినల్ చట్టపరమైన చర్యలు ఏవి వర్తిస్తాయో నిర్ణయించుకోవాలి.

భూమిపై అక్రమ ప్రవేశం జరిగిన ప్రతి సందర్భం ఆటోమేటిక్‌గా క్రిమినల్ కేసు అవుతుందని చెప్పడం కూడా సరైంది కాదు. అయితే మరొకరి ఆధీనంలోని ఆస్తిలో నేరం చేయడం, బెదిరించడం, అవమానించడం లేదా ఇబ్బంది పెట్టే ఉద్దేశంతో ప్రవేశించడం లేదా అక్రమంగా అక్కడే ఉండటం వంటి పరిస్థితులు భారతీయ న్యాయ సంహితలోని సెక్షన్ 329 కింద క్రిమినల్ ట్రెస్పాస్ పరిధిలోకి రావచ్చు.

మొత్తంగా సుప్రీంకోర్టు చెప్పిన ముఖ్యమైన విషయం ఏమిటంటే..

భూమిపై దీర్ఘకాలిక స్వాధీనం ఒక్కటే యాజమాన్యానికి ఆధారం కాదు. రెవెన్యూ రికార్డులో పేరు ఉండటం కూడా తుది టైటిల్‌కు హామీ కాదు. యాజమాన్య హక్కును నిర్ణయించేటప్పుడు ఆస్తికి సంబంధించిన అసలు టైటిల్ ఆధారాలు, స్వాధీనం స్వభావం, సంబంధిత చట్టపరమైన పరిస్థితులు అన్నింటినీ పరిశీలించాల్సి ఉంటుంది. అందువల్ల భూమి వివాదాల్లో పత్రాలను భద్రంగా ఉంచుకోవడంతో పాటు, సమస్య తలెత్తిన వెంటనే చట్టపరమైన సలహా తీసుకోవడం అత్యంత ముఖ్యమైనది.