సహోద్యోగులపై అక్రమ కేసులకు అడ్డుకట్ట

లంచం తీసుకుంటున్న అధికారితో పక్కన ఉన్నంత మాత్రాన క్రిమినల్ కుట్రదారుడు కాదు అవినీతి నిరోధక చట్టం కేసులో సుప్రీంకోర్టు చారిత్రాత్మక తీర్పు

• సహోద్యోగులపై అక్రమ కేసులకు అడ్డుకట్ట – నేరపూరిత ఉద్దేశం, ప్రత్యక్ష ప్రమేయం నిరూపిస్తేనే కుట్ర కేసు నమోదు చేయాలి

న్యూఢిల్లీ: అవినీతి నిరోధక చట్టం కింద నమోదయ్యే కేసుల్లో కేవలం లంచం తీసుకుంటున్న అధికారితో పాటు సంఘటనా స్థలంలో ఉన్నారనే కారణంతో మరో అధికారిని లేదా ఉద్యోగిని క్రిమినల్ కుట్రదారుడిగా పరిగణించలేమని సుప్రీంకోర్టు స్పష్టం చేసింది. లంచం డిమాండ్ చేయడం, స్వీకరించడం లేదా ఆ ప్రక్రియలో ప్రత్యక్ష భాగస్వామ్యం ఉన్నట్లు బలమైన ఆధారాలు లేకుండా కేవలం అక్కడ భౌతికంగా ఉన్నారనే కారణంతో నిందితులుగా చేర్చడం చట్టవిరుద్ధమని పేర్కొంది. అవినీతి నిరోధక చట్టం అమలులో దర్యాప్తు సంస్థలు అనుసరించాల్సిన ప్రమాణాలపై సర్వోన్నత న్యాయస్థానం ఇచ్చిన ఈ తీర్పు కీలక మార్గదర్శకంగా నిలవనుంది.

అవినీతి నిరోధక చట్టం కింద నమోదైన ఒక కీలక కేసును విచారించిన ధర్మాసనం, నేరపూరిత ఉద్దేశం, ముందస్తు ప్రణాళిక, పరస్పర అంగీకారం, అవినీతిలో ప్రత్యక్ష ప్రమేయం వంటి అంశాలను నిరూపించే విశ్వసనీయ ఆధారాలు లేనప్పుడు కేవలం సంఘటనా స్థలంలో ఉన్నారనే కారణంతో సహోద్యోగులపై క్రిమినల్ విచారణ కొనసాగించడం న్యాయసూత్రాలకు విరుద్ధమని తేల్చిచెప్పింది.

ఈ తీర్పు 'స్టేట్ ఆఫ్ ఉత్తరప్రదేశ్ వర్సెస్ ఎ.కె. గాబా తదితరులు' కేసులో వెలువడింది. ఈ కేసులో హైకోర్టు ఇచ్చిన ఉపశమన ఉత్తర్వులను సవాలు చేస్తూ ఉత్తరప్రదేశ్ ప్రభుత్వం సుప్రీంకోర్టును ఆశ్రయించింది. అప్పీల్‌ను సవివరంగా పరిశీలించిన ధర్మాసనం, క్రిమినల్ కుట్రకు సంబంధించిన ఆరోపణలు చేయాలంటే ఊహాగానాలు సరిపోవని, స్పష్టమైన సాక్ష్యాధారాలు తప్పనిసరిగా ఉండాలని పేర్కొంది.

క్రిమినల్ కుట్రకు బలమైన ఆధారాలు తప్పనిసరి

భారతీయ శిక్షాస్మృతిలోని సెక్షన్ 120బీ ప్రకారం క్రిమినల్ కుట్ర కేసు నమోదు చేయాలంటే నిందితుల మధ్య ముందస్తు ఒప్పందం, పరస్పర అంగీకారం, నేరం చేయాలనే ఉమ్మడి ఉద్దేశం ఉన్నట్లు ప్రాసిక్యూషన్ నిరూపించాల్సి ఉంటుందని సుప్రీంకోర్టు స్పష్టం చేసింది. అలాగే అవినీతి నిరోధక చట్టంలోని నిబంధనల ప్రకారం కూడా లంచం డిమాండ్ చేయడం, స్వీకరించడం లేదా ఆ ప్రక్రియలో చురుకైన పాత్ర పోషించినట్లు ప్రత్యక్ష ఆధారాలు ఉండాలని పేర్కొంది.

లంచం తీసుకున్న ప్రధాన నిందితుడితో ఒకే కార్యాలయంలో పనిచేయడం, అదే గదిలో ఉండడం లేదా దాడి సమయంలో పక్కనే నిలబడి ఉండడం మాత్రమే కుట్రకు ఆధారంగా పరిగణించలేమని ధర్మాసనం స్పష్టం చేసింది. కేవలం అనుమానాలు, ఊహాగానాల ఆధారంగా ఉద్యోగులను క్రిమినల్ కేసుల్లో ఇరికించడం న్యాయపరంగా సమర్థనీయం కాదని వ్యాఖ్యానించింది.

ఏసీబీ, సీబీఐ దర్యాప్తులకు కీలక మార్గదర్శకం

ఏసీబీ, సీబీఐ వంటి దర్యాప్తు సంస్థలు ఉచ్చుపన్నాగాలు లేదా దాడులు నిర్వహించే సమయంలో ప్రధాన నిందితుడితో పాటు అక్కడ ఉన్న ఇతర అధికారులను కూడా విచక్షణారహితంగా నిందితులుగా చేర్చే ధోరణి కనిపిస్తోందని పరోక్షంగా ప్రస్తావించిన ధర్మాసనం, ఇకపై అలాంటి చర్యలకు ఈ తీర్పు గట్టి నియంత్రణగా నిలుస్తుందని స్పష్టం చేసింది.

ఒక ఉద్యోగిపై కేసు నమోదు చేయాలంటే అతను లంచం డిమాండ్ చేయడంలో, స్వీకరించడంలో లేదా నేరాన్ని సులభతరం చేయడంలో చురుకైన పాత్ర పోషించినట్లు స్పష్టమైన ఆధారాలు ఉండాలని పేర్కొంది. అలాంటి ఆధారాలు లేని పరిస్థితుల్లో కేవలం సంఘటనా స్థలంలో ఉన్నారనే కారణంతో కేసు నమోదు చేయడం చట్టవిరుద్ధమని తెలిపింది.

అవినీతి నిర్మూలనతో పాటు నిర్దోషుల రక్షణ కూడా అవసరం

అవినీతిని అరికట్టడం అత్యంత ముఖ్యమైన బాధ్యతేనని, అదే సమయంలో విధి నిర్వహణలో ఉన్న నిర్దోషి ప్రభుత్వ ఉద్యోగులు అనవసరంగా క్రిమినల్ కేసుల్లో చిక్కుకోకుండా రక్షించడం కూడా న్యాయవ్యవస్థ బాధ్యతేనని సుప్రీంకోర్టు స్పష్టం చేసింది. దర్యాప్తు సంస్థలు చట్టబద్ధమైన ప్రమాణాలను పాటిస్తూ నిజమైన నిందితులపైనే చర్యలు తీసుకోవాలని సూచించింది.

లంచం డిమాండ్, లంచం స్వీకరణ, లంచం నగదు స్వాధీనం వంటి అంశాలే అవినీతి నిరోధక చట్టంలో అత్యంత ప్రాథమికమైనవని, వీటికి సంబంధించిన ప్రత్యక్ష ఆధారాలు లేకుండా కేవలం పక్కన నిలబడి ఉండటం వల్ల నేరం సంక్రమించదని ధర్మాసనం తేల్చిచెప్పింది. ఈ నేపథ్యంలో కింది కోర్టులు సంబంధిత అధికారులకు ఇచ్చిన ఉపశమనాన్ని సుప్రీంకోర్టు సమర్థించింది.

తీర్పు ప్రభావం

ఈ తీర్పు భవిష్యత్తులో అవినీతి నిరోధక చట్టం కింద నమోదయ్యే కేసుల దర్యాప్తుపై గణనీయమైన ప్రభావం చూపనుంది. ముఖ్యంగా ప్రధాన నిందితుడితో పాటు అక్కడ ఉన్న ఇతర అధికారులను కూడా యాంత్రికంగా నిందితులుగా చేర్చే విధానానికి అడ్డుకట్ట పడే అవకాశం ఉందని న్యాయ నిపుణులు అభిప్రాయపడుతున్నారు. క్రిమినల్ కుట్ర ఆరోపణలు చేయాలంటే నేరపూరిత ఉద్దేశం, పరస్పర అంగీకారం, ప్రత్యక్ష ప్రమేయం వంటి అంశాలను బలమైన సాక్ష్యాలతో నిరూపించాల్సిందేనని సుప్రీంకోర్టు స్పష్టం చేయడం వల్ల భవిష్యత్తు దర్యాప్తుల్లో ఈ తీర్పు కీలక ప్రమాణంగా నిలవనుంది.